La Maltija

minn Manwel Mifsud, President tal-Kunsill Nazzjonali ta' l-Ilsien Malti

(L-Orizzont, It-Tnejn 25 ta' April 2005)

Ftit tal-jiem ilu twaqqaf il-Kunsill Nazzjonali ta’ l-Ilsien Malti. B’rappreżentanti fost oħrajn mid-Dipartiment tal-Malti u l-Istitut tal-Lingwistika fl-Università, mill-Akkademja tal-Malti, mill-Kunsill Malti ta’ l-Arti u l-Kultura, mill-Uffiċċju ta’ l-Avukat Generali u mill-Istitut tal-Gurnalisti, il-Kunsill għandu l-iskop aħħari li jsaħħaħ l-ilsien tagħna.

GAETANO MICALLEF iltaqa’ mal-Professur MANWEL MIFSUD, President tal-Kunsill kif ukoll Kap tad-Dipartiment tal-Malti fl-Università, biex jiddiskuti miegħu l-ħidma li mistennija ssir biex il-lingwa Maltija tinżamm ħajja.

Għalfejn twaqqaf il-Kunsill Nazzjonali ta’ l-Ilsien Malti?

Kien ilu jinħass il-bżonn li jkun hemm organizzazzjoni li tikkoordina l-ħafna xogħol li jsir favur il-lingwa Maltija u tagħtih direzzjoni skond pjan miftiehem li jġib il-lingwa Maltija ’l quddiem, jew kif insejħulu - politika lingwistika. Irridu niżguraw li l-Malti jkun preżenti u jidher kull fejn jixraqlu bħala l-ilsien nazzjonali ta’ dawn il-gżejjer, u fl-istess ħin li jkun imħaddem tajjeb kullimkien, mil-letteratura sa fl-inqas fuljett li joħroġ, sa f’kull avviż li naraw madwarna.

Kien hemm il-bżonn li l-Malti jiġi kkurat għax f’kull pajjiż żviluppat il-lingwa - bħal kull qasam ieħor - hija kkurata permezz ta’ Liġi tal-Lingwa u Kunsill li jippromwovi l-lingwa ta’ kuljum. Anke ħafna mill-pajjiżi li daħlu magħna fl-Unjoni Ewropea, diġà għandhom kunsill nazzjonali tal-lingwa. Oħrajn għadhom qegħdin joħolquh. Aħna la aħna minn ta’ l-aħħar u lanqas minn ta’ l-ewwel.

X’jiġifieri meta tgħid “tikkura” lil-lingwa?

Żgur m’hix l-idea li tiċċensura jew timponi fuq in-nies kif jitkellmu jew kif jużaw il-lingwa. L-idea hija li l-lingwa toħolqilha l-ambjent xieraq biex tiżviluppa waqt li tħalliha tikber b’mod naturali. Tagħtiha wkoll l-istandards lingwistiċi billi turi liema huma l-użi tajbin tal-lingwa. Sewwasew kif tagħmel lil siġra: is-siġra tikber b’mod naturali, imma jekk ma tagħmilx xita trid issaqqiha, u kultant tiżborha biex tagħti iktar frott.

Huwa fatt, u dan jixhduh ħafna ittri li jinkitbu fil-gazzetti, li l-Maltin l-lingwa tagħhom iħobbuha u jixtiequ li jkun hemm xi awtorità serja li tieħu ħsiebha bis-serjetà. U hemm l-isfidi ġodda. Għal ħafna sekli l-Malti kien lingwa mitkellma biss għax il-lingwa barranija kienet uffiċjali fil-pajjiż. Meta l-Malti sar ilsien uffiċjali kellu jidħol fil-Liġi u fl-amministrazzjoni pubblika, u allura kellu bżonn jiżviluppa l-vokabolarju tiegħu għal dawn l-oqsma ġodda.

Illum għandna sfida oħra: dik li l-Malti jkompli jikber biex ikabbar it-terminoloġija f’tant setturi tal-ħajja bħala lsien uffiċjali fl-Unjoni Ewropea. Dan kollu jitlob minna li nkunu organizzati. Għalhekk twaqqaf il-Kunsill Nazzjonali.

Kemm taħseb li l-poplu Malti jippreferi l-lingwa Maltija biex jaqra?

Huwa fatt li l-poplu Malti m‘hux fost l-aktar li jaqraw, bħalma hu fatt li b’xorti ħażina bosta draw jassoċjaw l-edukazzjoni nnifisha ma’ l-Ingliż biss. Imma l-pubblikazzjonijiet Maltin qegħdin jiżdiedu, mhux jonqsu, u l-kwalità tagħhom - kemm fis-sustanza u kemm fil-preżentazzjoni - qiegħda titjieb.

Imma wieħed irid jagħti kas mhux biss ta’ dik li hi letteratura imma anke f’sens wiesa’ ta’ kulma jinkiteb bil-Malti. Il-Malti jrid ikun preżenti u fil-fatt qiegħed isir dejjem aktar preżenti. Għal ħafna snin, ngħidu aħna, il-banek tagħna ma kinux joffru s-servizz tagħhom bil-Malti. Illum joffruh. Anke l-avviżi li naraw fit-toroq, inkluż il-billboards, ma konniex narawhom bil-Malt kif narawhom illum.

Jiġifieri l-Kumitat se jagħti każ ta’ dawn l-affarijiet ukoll u mhux biss tal-Malti kif jintuża fil-lingwa u l-letteratura?

Iva, se jagħti kas tal-lingwa fl-oqsma kollha tagħha. Għax il-lingwa mhix tal-lingwisti jew tal-kittieba biss: hija ta’ kull min jużaha, jiġifieri tal-Maltin kollha. Waħda mill-affarijiet li rridu nagħtu ħafna kas tagħha, per eżempju, hija proprju din: is-sinjali madwarna.

Dan l-aħħar kellna lill-Prof. Strubell, kelliem mill-Katalunja, u qalilna li meta niżel l-ajruport ħasdu l-fatt li ra l-isem “Malta International Airport”: kien jistenna li tkun bil-Malti wkoll. Qalilna li seta’ jifhem li kieku l-frażi kienet bil-Malti biss - l-ewwel lingwa ta’ Malta - imma ma jippretendix li tkun bl-Ingliż biss għax dan jgħaddi mill-ewwel messaġġ negattiv fuq kif qegħdin nippreżentaw l-identità tagħna. Il-Malti hu l-ewwel lingwa ta’ Malta u jrid ikun dejjem preżenti. Ma jridx ikun il-lingwa tal-Kostituzzjoni biss.

Jinkwetak il-fatt li ħafna Maltin jitkellmu bl-Ingliż u mhux bil-Malti?

Dażgur li jinkwetani, għax hija ħaġa stabbilita f’kull pajjiż li l-ewwel lingwa li titgħallem u li tuża hija l-lingwa naturali tiegħek, fil-każ tagħna l-lingwa Maltija.

Fl-imgħoddi l-Malti kien meqjus bħala “l-ilsien tal-kċina” għal ħafna snin. U dan l-isem kien iweġġagħna. Imma llum għandna periklu li għandna numru ta’ żgħażagħ li qegħdin jitrawmu b’lingwa barranija biss u l-Malti jistudjawh biss biex jagħmlu l-Matrikola u biex jużawh fl-affarijiet uffiċjali. Imma ma jużawhx meta jitkellmu bejniethom fil-ħajja ta’ kuljum. Fi kliem ieħor, “fil-kċina” ma jitkellmux bil-Malti.

Jiena ngħid j’alla l-Malti jkun ukoll il-lingwa tal-kċina. Mhux biżżejjed li qiegħed fil-Matrikola, fil-Kostituzzjoni tar-Repubblika u fl-Unjoni Ewropea. Irridu ngħożżuh tassew f’qalbna bħala l-ilsien li jagħmilna tassew Maltin u nużawh fit-toroq, fil-ħwienet, fuq ix-xogħol u fid-djar tagħna. Hemm tinsab l-ewwel saħħa tiegħu.

Taħseb li l-mezzi tax-xandir jinfluwenzaw il-mod kif jinkiteb jew jiġi mitkellem il-Malti?

Aħna ngħidu li l-lingwa jagħmilha l-poplu, u sa hemm m‘hemm xejn ħażin. Imma llum aktar mill-poplu qiegħda tagħmilha l-media, daqqiet tajjeb u daqqiet ħażin. In-nies jisimgħu u mal-messaġġ jixorbu l-lingwa. Mill-gazzetti li jaqraw, mir-radjijiet miftuħin fil-garaxxijiet jew fuq il-post tax-xogħol. Għalhekk huwa importanti ħafna li n-nies tal-media jkunu mħejjijin tajjeb. Fl-istess ħin dejjem insistejt li jrid ikollna rispett kbir lejn in-nies tal-media għax dawn huma aġenti ewlenin biex l-ilsien Malta jimxi ‘l quddiem u l-ewwel sfidi ta’ żvilupp jaffaċċjawhom huma.

Kif tiddeskrivi l-livell tal-Malti fil-mezzi tax-xandir?

Diffiċli tagħti ġudizzju wieħed, għax hemm bosta xandara li jużaw il-Malti b’ħila u b’attenzjoni kbira, waqt li ma jonqsux dawk li qegħdin jherrulu saħħtu ta’ kuljum u bla inkwiet ta’ xejn.

Fl-istess ħin, irridu niftakru li xandar ta’ sikwit ikollu joħloq kelma jew frażi, mod kif jesprimi ruħu, f’ħakka t’għajn, mhux bħal awtur li jista’ jikteb bil-kalma u meta jrid iwarrab ix-xogħol tiegħu u jerġa’ jikkoreġih u jorqmu. Ma nistax nikkritika lin-nies tal-media bil-kriterji tal-kitba letterarja, kif ġieli jsir, għax is-sitwazzjoni tax-xogħol mhix l-istess.

Veru li permezz tal-media daħlu fil-Malti kliem u espressjonijiet li stajna sibnielu alternattiva aħjar. Imma f’xi każi ma nkunux realistiċi jekk nipprovaw inneħħu ċertu kliem li issa daħal u qiegħed fuq fomm kulħadd.

Il-ġurnalist u x-xandar għandhom ħabta jkunu l-mira tal-kritika ta’ kulħadd. Jien ngħid li qabel ma tgħinu bniedem ma tistax tikkundannah. Il-ġurnalist kien qiegħed isib tweġiba pronta u għajnuna lesta għad-diffikultajiet tiegħu? Jien nemmen li le. Kien hemm nies li pprovaw jgħinu, imma ma konniex effettivi għax ma konniex organizzati biżżejjed. Għalhekk kien meħtieġ il-Kunsill Nazzjonali, li se jkollu kumitat apposta, attent għall-użu tal-Malti fil-media u lest biex iwieżen lill-ġurnalisti fix-xogħol tqil tagħhom.

Kif taħseb li għandu jinkiteb il-kliem li jkun ġej mill-Ingliż?

L-ewwelnett regola uffiċjali teżisti, u din tgħid li ladarba għandna l-ortografija tagħna, hemm mod kif dan jinkiteb. Nemmen, u din hija r-regola, li kull kelma li daħlet minn lingwa barranija u hija meħtieġa verament fil-lingwa tagħna għandha tinkiteb “la Maltija” u mhux bl-Ingliż fil-virgoletti (“inverted commas”) jew korsiv (“italics”).

La l-lingwa Maltija għandha sistema kif tikteb il-ħsejjes tagħha, mhux sewwa li kull erba’ kelmiet ikollok kelma li ma timxix mar-regola, jiġifieri miktuba la Ingliża, għax b’dan il-mod inkunu qisna qegħdin ngħidu li biex tkun taf il-Malti trid tkun taf bl-Ingliż bilfors.

Per eżempju l-kelma “football” daħlet fil-lingwa tagħna u m’għandniex kelma oħra għaliha. Ma ngħidux il-“ballun tas-sieq” jew xi ħaġa hekk. Qatt m’għednieha u mhux se ngħiduha. Illum dik hi l-kelma Maltija u għalhekk għandna niktbuha futbol.

Għaliex, biex nagħti eżempju ieħor, il-kelma televixin għandi nibqa’ niktibha bl-Ingliż meta din daħlet fil-lingwa Maltija? Li kieku kienu ftit il-kelmiet li ġejjin minn lingwa barranija, allura forsi stajna nħalluhom fil-virgoletti bħalma kien jiġri fl-imgħoddi. Imma meta beda dieħel ħafna kliem ma setax jibqa’ jsir hekk. Barra minn hekk, irridu nqisu ħaġa oħra. Jekk, per eżempju, ħa nikteb il-kelma “strike” bl-Ingliż, kif ħa nikteb imbagħad il-kelma “jistrajkjaw”? Żgur mhux se niktibha “nistrikejaw”! Allura awtomatikament din tiddettali li niktibha “la Maltija”.

U għaliex dan il-biża’ kollu biex niktbu “la Maltija”? Taf li l-Olandiż, ngħidu aħna, li daħħal ħafna kliem mill-Ingliż, jikteb il-kliem kollu “la Olandiża” u ma jibqax jirrispetta l-ortografija ta’ l-Ingliż?

Kif tħares lejn il-fatt li fil-Malti dieħel daqstant kliem barrani?

Dan il-fatt jinkwetani u ma jinkwetanix. Ma jinkwetanix għax lingwa biex tikber trid “tiekol”. Bħall-bniedem. Aħna ma niklux minna nfusna imma nieklu xi ħaġa barra minna, li ssir parti mill-organiżmu tagħna. U b’hekk nikbru. L-istess il-lingwa – tissellef kliem u tagħmlu parti minnha. Li l-Malti jissellef kliem minn lingwa oħra m’għandhiex tinkwetani, għax b’hekk il-Malti qiegħed jibqa’ lingwa ħajja adattata għal soċjetà tat-tielet millennju.

Imma li tikber billi tissellef biss, dik tinkwetani ftit. Il-Malti kapaċi jikber minnu nnifsu. Darba, per eżempju, waqt programm li nagħmel fuq ir-radju kien hemm mara li qaltli li xtaqet kelma Maltija għal “rabbitry“, jiġifieri post fejn jitrabbew il-fniek fuq livell kummerċjali. Issa l-bidwi tagħna kien ikollu ftit fniek u dawn kienu jinżammu f’xi gallinar u għalhekk ma kellniex kelma għal “rabbitry”. Jiena ssuġġerejtilha l-kelma “fenkerija”. Maħruġa mill-kelma “fenek” u miżjuda mas-suffiss “erija” li tfisser post bħal fil-kliem “birrerija”, “pastizzerija” u “librerija”. Tgħidli kemm se jaċċettaha l-Malti? Jien ngħid: allura l-Malti kif aċċetta, anzi waħdu ħoloq, “fenkata”? Għax hemm ukoll il-Malti ħa l-kelma “fenek” u għaqqadha mas-suffiss Taljan “ata”.

Il-Malti jista’ jkun kreattiv. Mhux bilfors noqogħdu b’idejna fuq żaqqna nistennew il-kliem Ingliż jaqa’ f’ħalqna u niktbuh “la Maltija”. Il-kreattività tal-lingwa jmissna naħdmu aktar fuqha. U jien beħsiebni nintefa’ ħafna fuq dan il-qasam. Meta daħlet il-karta li tikkopja d-dokumenti biha, dik li l-Ingliżi jsejħulha “carbon paper”, il-Maltin sejħulha “karta saħħara”. U għandna ħafna frażijiet oħrajn li daħlu u sara biċċa waħda mil-lingwa Maltija.

Gużè Aquilina, il-lingwista magħruf li kien ukoll Kap tad-Dipartiment tal-Malti fl-Università, darba ntalab minn gurnalist biex isiblu kelma Maltija għall-kelma “crossword” peress li kien se jdaħħal din il-logħba f’gazzetta. Il-Professur Aquilina ħoloq il-kelma “tisliba” għax fil-“crossword” tkun qiegħed issallab il-kliem. In-nies fehmuha u użawha. Kieku llum m’għandniex kelma għaliha u aktarx niktbu “kroswerd”.

Jien mhux qiegħed ngħid li m’għandniex nissellfu, imma li tissellef biss mhux tajjeb. Anke l-kreattività fit-tifsir irridu niżviluppaw. Qatt osservajna li fl-Ingliż, meta beda l-kompjuter, dik l-għodda li nużaw f’idejna sejħulha “mouse”. Ara l-Ingliż kemm hu kreattiv: ħares lejn il-ħaġa, raha li qisha ġurdien u taha dik il-kelma. Hekk ukoll għamel fi kliem ieħor bħal “shuttle” (mekkuk) għal vettura spazjali.